Chuỗi cung cấp thực phẩm an toàn: góc nhìn tổ chức

Sản xuất và tiêu thụ nông sản thực phẩm là chuỗi thực hành liên kết nhiều nghiệp vụ và hoạt động khác nhau, vì vậy các tác nhân ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm cũng nằm ở nhiều công đoạn khác nhau. Hiện nay việc quản lý an toàn thực phẩm có ba bộ tham gia, đó là Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phụ trách hoạt động sản xuất chế biến nông sản và thực phẩm, Bộ Công thương phụ trách mua bán nông sản thực phẩm, Bộ Y tế phụ trách vệ sinh an toàn thực phẩm. Sự phân công này giúp chuyên sâu về nghiệp vụ của từng công đoạn, nhưng mặt khác lại gây bất cập trong việc phối hợp quản lý an toàn thực phẩm trong thực tế. Nông nghiệp Việt Nam đang từng bước hội nhập quốc tế để tham gia chuỗi giá trị toàn cầu với kinh tế tập thể và doanh nghiệp làm nòng cốt. Từ đó mới có được công nghệ, có liên kết sản xuất theo chuỗi và sản xuất hàng hóa quy mô lớn, có thương hiệu, nâng cao được sức cạnh tranh và giá trị gia tăng. Nhu cầu truy xuất nguồn gốc nông sản đã xuất hiện từ các doanh nghiệp muốn làm ăn bài bản, tạo dựng uy tín bằng chất lượng và niềm tin với khách hàng, chứ không chỉ là từ sức ép của nhà quản lý.

Hiện nay, ở nước ta, cả hệ thống chính trị và từng người dân đều quan tâm và ủng hộ nỗ lực của Nhà nước trong quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm, nhưng vấn đề này hầu như chưa cải thiện được nhiều. Vậy đâu là nguyên do? Tại sao trên thế giới vệ sinh an toàn thực phẩm của họ tốt thế? Những thành tựu của họ đạt được là nhờ kinh nghiệm quý báu trong quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm, quản lý chất lượng và hệ thống tem nhãn thân thiện với người tiêu dùng cho các sản phẩm nông sản và thực phẩm. Ví dụ, tư duy quản lý ngành nông nghiệp- thực phẩm của Pháp rất rõ ràng: 1) theo chuỗi sản phẩm từ trang trại tới bàn ăn; 2) liên kết chặt chẽ theo vùng; 3) các nghiệp đoàn nông dân rất mạnh là cơ sở liên kết nông dân và doanh nghiệp, là chủ thể thực sự của ngành nông nghiệp và thực phẩm; 4) thương hiệu mạnh gắn với sở hữu trí tuệ, dịch vụ công minh bạch đưa thực phẩm đến công chúng và đối tác quốc tế, là cầu nối giữa sản xuất và thị trường. Cơ quan Environment and Occupational Health and Safety là mộtcơ quan của Chính phủ, độc lập với các Bộ, có trách nhiệm đánh giá rủi ro và đối thoại chính sách về các vấn đề sức khỏe của con người liên quan tới thực phẩm và môi trường. Cơ quan này có quyền công bố công khai kết quả trên internet, gửi cho các bộ ngành, hiệp hội người tiêu dùng... Ở đây có sự tách bạch giữa nhà khoa học- đánh giá khoa học các rủi ro, và nhà quản lí- xây dựng các phương án quản lí rủi ro. Sự tách bạch này là nền tảng cơ bản của nguyên tắc quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm của Pháp và châu Âu cũng như nhiều nước phát triển khác.

Ở Việt Nam, theo GS. Nguyễn Thơ, quy trình sản xuất nông nghiệp VietGAP được xây dựng theo tiêu chuẩn EuroGAP của Châu Âu. Ở đó, người tiêu dùng nhận thức rõ việc bảo vệ sức khỏe cho mình, họ muốn tạo ra rào cản an toàn thực phẩm để bảo vệ mình. Họ tự xây dựng tiêu chuẩn rau quả bán trên thị trường và buộc các nhà cung cấp rau quả phải tuân theo để đảm bảo an toàn thực phẩm. Như vậy tiêu chuẩn rau quả EuroGAP là do người tiêu dùng xây dựng, người sản xuất muốn bán được hàng ra thị trường thì phải tự chứng minh sự an toàn sản phẩm của mình và phải tự bỏ tiền ra trả phí cho cơ quan có thẩm quyền để có chứng chỉ an toàn thực phẩm. Còn ở ta, vì là nước mới phát triển từ nông nghiệp lạc hậu, an toàn thực phẩm trước đây chưa được người tiêu dùng quan tâm, nên việc yêu cầu sản xuất thực phẩm an toàn là xuất phát từ chính sách của nhà nước. Để có rau quả an toàn theo  quy trình VietGAP nhà nước đã phải tài trợ hoàn toàn. Cho nên, nhiều người nói đó là “quy trình ngược”. Tuy nhiên, vệ sinh an toàn thực phẩm là vấn đề sống còn của giống nòi, là uy tín quốc tế của đất nước, thì ngược cũng phải làm. Nhưng phải có bước đi, có phương pháp đúng. Lối ra của nông sản an toàn là vấn đề khó và phức tạp trong điều kiện nước ta. Phải từng bước nghiên cứu làm một số mô hình nông sản an toàn nghiêm túc, có cơ sở khoa học, phù hợp với cơ chế thị trường để thực sự có nông sản an toàn, minh bạch và có uy tín với người tiêu dùng. Từ đó rút kinh nghiệm và tổ chức lan tỏa, không nên áp đặt hoặc làm theo phong trào. Nên dựa vào các doanh nghiệp, trang trại có trình độ quản lý và kỹ thuật công nghệ để sản xuất và cung ứng sản phẩm trong các chuỗi tiêu thụ tự nguyện kinh doanh thực phẩm an toàn. Cũng nên nghiên cứu hình thành tổ chức nhà nước chuyên biệt đủ năng lực quản lý thực phẩm an toàn độc lập với các bộ ngành, khi phát hiện sự cố liên quan đến ngành nào thì ngành đó có trách nhiệm xử lý.

Nhà nước đã có đề án xây dựng và phát triển mô hình chuỗi cung cấp thực phẩm nông lâm thủy sản an toàn trên phạm vi toàn quốc giai đoạn 1 từ năm 2013 đến năm 2015 với nội dung là: triển khai việc ban hành các cơ chế chính sách, quy định, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về chuỗi cung cấp thực phẩm nông lâm thủy sản an toàn; xây dựng 30 mô hình chuỗi cung cấp thực phẩm an toàn và thử nghiệm thành công; hoàn thiện văn bản quy định để nhân rộng các mô hình chuỗi cung cấp thực phẩm nông lâm thủy sản an toàn. Tuy nhiên, do bất cập về kỹ thuật và vướng mắc về hướng dẫn thực hiện nên đề án vẫn chưa triển khai và giải ngân được đúng tiến độ.

Trong khi đó, một số doanh nghiệp tư nhân đã đi tiên phong trong việc xây dựng chuỗi sản phẩm an toàn. Công ty VinEco đã ký hợp tác với 250 hợp tác xã và hộ sản xuất thuộc các lĩnh vực rau, nấm, gạo, trái cây trong khuôn khổ của dự án liên kết 1.000 hộ sản xuất. Theo hợp đồng được ký kết, VinEco hướng dẫn các hộ sản xuất, thu mua tiêu thụ sản phẩm với việc kiểm soát khép kín từ đồng ruộng đến siêu thị. Việc hợp tác giữa doanh nghiệp với nông dân sẽ cắt giảm được tối đa các khâu trung gian, tập trung nâng cao chất lượng nông sản cung ứng ra thị trường. Bên cạnh đó, bản thân doanh nghiệp khi tổ chức đào tạo về kỹ thuật, kiến thức cho người dân cũng như thu mua sản phẩm theo sản lượng đã cam kết sẽ đảm bảo đầu ra ổn định cho các hộ sản xuất.

Bắc Ninh là một tỉnh hội tụ nhiều yếu tố liên quan đến vấn đề an toàn thực phẩm như: gần Hà Nội, tập trung rất nhiều khu công nghiệp, nhiều cơ sở sản xuất bia rượu, nước giải khát, chăn nuôi, chế biến thực phẩm. Tỉnh đã có nghị quyết rất sớm về vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm và đã triển khai việc này từ tuyên truyền vận động người dân đến tạo điều kiện về đất đai, cơ chế cho doanh nghiệp triển khai các mô hình chuỗi nông sản sạch. Tại đây, Công ty Hương Việt liên kết với hàng chục hộ nông dân để cung cấp nguồn rau, thịt an toàn, chế biến gần 40.000 suất ăn cung cấp cho học sinh 40 trường tiểu học ở Hà Nội và Bắc Ninh. Công ty Thuận An cung cấp hơn 1.000 suất ăn cho công nhân 3 nhà máy tại Tiên Du; Đặc biệt, Công ty đầu tư phát triển gia công gà Dabaco từ thực tiễn hoạt động của mình đã đề xuất về việc thành lập quỹ do doanh nghiệp đóng góp nhằm hỗ trợ cho các hoạt động thanh, kiểm tra, giám sát, xử lý các vi phạm về vệ sinh an toàn thực phẩm; đồng thời tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức của người sản xuất, người tiêu dùng về vấn đề an toàn thực phẩm; đào tạo, nhân rộng các mô hình, quy trình sản xuất, chế biến thực phầm sạch. Làm việc với lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam hoan nghênh sáng kiến lập Quỹ an toàn thực phẩm của Công ty Dabaco. Phó Thủ tướng cũng đề xuất xã hội hóa hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát, lấy mẫu kiểm nghiệm thực phẩm.

Tại hội thảo: “Nhận diện sản phẩm nông nghiệp Organic Việt Nam – Xu hướng phát triển và xúc tiến liên kết sản xuất tiêu thụ” tổ chức ngày 12 tháng 5 năm 2016, các đại biểu mong đợi nhà nước có chính sách khuyến khích phát triển nông nghiệp hữu cơ, xác định và công bố những vùng/khu vực nào thích hợp để trồng nông sản hữu cơ, ban hành thủ tục chứng nhận hữu cơ để có thể minh chứng với khách hàng. Trong khi nhà nước chưa có chính sách với sản phẩm hữu cơ thì một hiệp hội của những hộ nông dân nhỏ đã tự tổ chức hệ thống chứng nhận hữu cơ PGS Việt Nam- hệ thống đảm bảo các bên cùng tham gia- để giúp hội viên canh tác và đưa sản phẩm hữu cơ ra thị trường. Hiện nay PGS Việt Nam đã hiện diện ở Hà Nội, Hòa Bình, Hà Nam, Quảng Nam và Bến Tre.

Có thể thấy rõ, yêu cầu tập trung giải quyết yếu tố tổ chức trên nền tảng kỹ thuật và quản trị để mở lối thực thi chính sách xây dựng chuỗi nông sản thực phẩm an toàn của nhà nước là niềm mong mỏi của mọi người dân.

Phương Thạch